Op 8 oktober 2026 publiceerde de Radboud Universiteit, in opdracht van het ministerie van Onderwijs, een onderzoek naar de Nederlandse wet die van 1985 tot 2014 bepaalde onder welke voorwaarden iemand het geslacht op de geboorteakte kon laten wijzigen. De conclusie: de wet bracht "diepgaande lichamelijke, psychische en sociale gevolgen" teweeg bij de ongeveer tweeduizend mensen die ermee te maken kregen. Het rapport is feitelijk gedegen. Het is ook, in het huidige debat, een tekst die makkelijk wordt opgerekt tot iets wat er niet in staat.

Wat de wet van 1985 precies eiste

De onderzoekers van Radboud Universiteit baseren hun bevindingen op 28 diepte-interviews met trans- en intersekse personen en op analyse van Gezondheidsraad- en Kamerstukken uit de betreffende periode. Daaruit blijkt dat de wet tot 2001 van aanvragers eiste dat ze ongehuwd waren — wie getrouwd was, moest eerst scheiden om voor erkenning in aanmerking te komen. Daarnaast gold een eis van "lichamelijke aanpassing, voor zover medisch of psychologisch verantwoord", in de praktijk uitgelegd als permanente onvruchtbaarheid: verwijdering van de baarmoeder en eierstokken, of van de testikels. Zonder die onomkeerbare ingreep bleef de nieuwe sekseregistratie wettelijk onmogelijk, hoe stabiel de wens ook was.

"Je moet onderhandelen met de maatschappij, met artsen, en met God weet wie"

Een van de geïnterviewde transvrouwen vat het zo samen: "Je moet onderhandelen met de maatschappij, met artsen, en met God weet wie. En je hebt geen tijd meer voor jezelf." Staatssecretaris Judith Tielen reageerde dat het rapport helpt "te leren van wat er destijds is gebeurd" — een formulering die aansluit bij de excuses die het kabinet in 2021 al aanbood, na een rechtszaak van het Transgender Netwerk uit 2019 en een kritisch rapport van Human Rights Watch uit 2011. Op die feiten valt weinig af te dingen: een overheid die onomkeerbare sterilisatie afdwingt als voorwaarde voor een identiteitsdocument, grijpt in op het lichaam op een manier die met geen redelijke zorgstandaard te verdedigen is, destijds niet en nu niet.

Waar de vergelijking met vandaag mank gaat

Het risico van zo'n rapport is niet de inhoud, maar het gebruik ervan. "Gedwongen sterilisatie" en "zorgvuldige beoordeling vóór een onomkeerbare medische stap" worden in het publieke debat makkelijk op één hoop gegooid, terwijl het tegenovergestelde problemen zijn. De wet van 1985 dwong een onomkeerbare ingreep af zonder dat de aanvrager daar enige keuze in had — het probleem was dwang, niet beoordeling. De zorg rond puberteitsblokkers en hormonen bij minderjarigen, zoals die nu ter discussie staat, kent het omgekeerde risico: te weinig, niet te veel, kritische toetsing vóórafgaand aan stappen die net zo onomkeerbaar kunnen zijn. Dat is precies de vraag die een kritische analyse van twintig jaar VUmc-cijfers ook stelt: cijfers die als bewijs worden gepresenteerd, terwijl het onderliggende protocol onderweg is verschoven en nooit opnieuw grondig is getoetst. Het Radboud-rapport zegt daar niets over — het gaat over een wet die in 2014 is afgeschaft. Maar in de manier waarop het rapport wordt aangehaald, verdwijnt dat onderscheid soms, en wordt elke vorm van medische zorgvuldigheid weggezet als een herhaling van hetzelfde onrecht.

Wat dit met dagboek en dossier doet

Voor wie, zoals op deze site, teruglas in eigen brieven en dagboekfragmenten wat een diagnosetraject met je doet, is dit rapport op een ongemakkelijke manier herkenbaar: de wachttijd, het gevoel dat anderen over je lichaam beslissen, het moeten bewijzen dat je "echt genoeg" bent. Alleen lag de fout in 1985 niet in het bestaan van een traject, maar in de onomkeerbare prijs die de wet daaraan hing zonder enige ruimte voor twijfel. Hoe de Amsterdamse genderkliniek vanaf de jaren zeventig via de media maatschappelijk draagvlak opbouwde laat een ander patroon zien: niet te veel, maar te weinig onafhankelijke toetsing van wat als bewezen zorg werd gepresenteerd. De internationale herzieningen die dat probleem blootlegden — van de Cass Review tot het Zweedse SBU-rapport — staan op de wetenschapspagina van deze site. Het Radboud-rapport verdient de erkenning die het krijgt. Het verdient niet de rol van vrijbrief in een debat dat het zelf niet voert.